Imiesłowy przymiotnikowe i przysłówkowe – czym się różnią i jak je tworzyć?

Imiesłów – punkt wyjścia: co oznacza i po co go rozpoznawać?

Czasownik w roli przymiotnika albo przysłówka

Imiesłów to nieosobowa forma czasownika. Zachowuje związek z czynnością, stanem albo procesem, ale w zdaniu może działać podobnie do przymiotnika lub przysłówka. Właśnie dlatego imiesłowy bywają mylone: znaczenie mają „czasownikowe”, lecz ich funkcja gramatyczna nie zawsze jest taka sama jak funkcja zwykłego czasownika. ^[3]

Podstawowy podział obejmuje imiesłowy przymiotnikowe oraz imiesłowy przysłówkowe. Pierwsze określają rzeczownik, odmieniają się i odpowiadają zwykle na pytania przymiotnika. Drugie nie odmieniają się, odnoszą się do czynności wyrażonej orzeczeniem i wskazują najczęściej jej okoliczności, zwłaszcza czas lub sposób wykonania.

Różnicę dobrze pokazuje prosty kontrast:

• Biegnący chłopiec przewrócił się na chodniku.
• Biegnąc, chłopiec przewrócił się na chodniku.

W pierwszym zdaniu wyraz biegnący opisuje chłopca. Odpowiada na pytanie: jaki chłopiec?, dlatego jest imiesłowem przymiotnikowym czynnym. W drugim zdaniu forma biegnąc dopowiada, w jakich okolicznościach chłopiec się przewrócił. Nie określa rzeczownika, lecz czynność wyrażoną przez orzeczenie przewrócił się. To imiesłów przysłówkowy współczesny.

Najpraktyczniejsza zasada rozpoznawania brzmi: najpierw sprawdź, co określa dana forma. Jeśli opisuje rzeczownik, najpewniej masz do czynienia z imiesłowem przymiotnikowym. Jeżeli dopowiada coś o wykonywaniu czynności, prawdopodobnie jest to imiesłów przysłówkowy.

Kolejność rozwiązywania zadania z imiesłowami

W zadaniach szkolnych problem rzadko polega wyłącznie na zauważeniu charakterystycznej końcówki. Ta sama końcówka może być wskazówką, ale o poprawnej klasyfikacji decydują również znaczenie, odmiana i relacja z innymi wyrazami w zdaniu. Bezpieczniej działać według stałej procedury.

1. Znajdź formę utworzoną od czasownika. Przykładowo: czytający od czytać, napisany od napisać, idąc od iść.
2. Ustal, czy forma określa rzeczownik. Jeśli można zadać pytanie: jaki? jaka? jakie?, będzie to zwykle imiesłów przymiotnikowy.
3. Sprawdź, czy wyraz się odmienia. Formy typu czytający, czytająca, czytające odmieniają się. Formy czytając i przeczytawszy pozostają nieodmienne.
4. Oceń czas czynności. Przy imiesłowach przysłówkowych trzeba rozstrzygnąć, czy obie czynności zachodzą równocześnie, czy jedna została zakończona przed drugą.
5. Sprawdź zgodność podmiotów. Imiesłów przysłówkowy musi odnosić się do tego samego wykonawcy czynności co orzeczenie w zdaniu głównym.

Ta kolejność ogranicza typowy błąd polegający na automatycznym uznawaniu każdego wyrazu z końcówką -ąc za „zwykły przysłówek” albo każdej formy z końcówką -ny za poprawny imiesłów bierny. Forma może wyglądać podobnie, ale musi jeszcze pasować do znaczenia zdania.

Krok 1. Rozpoznaj imiesłów przymiotnikowy: czynny albo bierny

Imiesłów przymiotnikowy czynny – kto lub co wykonuje czynność?

Imiesłów przymiotnikowy czynny oznacza, że rzeczownik, który opisuje, sam wykonuje daną czynność albo znajduje się w określonym procesie. Odpowiada na pytania: jaki? jaka? jakie? który? która? które?. Najczęściej ma końcówkę -ący, zmieniającą się podczas odmiany. ^[1]

Przykłady są zwykle intuicyjne:

• śmiejące się dzieci – dzieci się śmieją;
• płynąca rzeka – rzeka płynie;
• szczekający pies – pies szczeka;
• czytająca uczennica – uczennica czyta;
• rosnące drzewa – drzewa rosną.

W każdym przykładzie można rozwinąć imiesłów do zdania podrzędnego: dzieci, które się śmieją, rzeka, która płynie, pies, który szczeka. Taka zamiana jest bardzo dobrym testem. Jeżeli rozwinięcie brzmi naturalnie i zachowuje sens, najpewniej rozpoznano imiesłów przymiotnikowy czynny.

Co do zasady imiesłów czynny tworzy się od czasowników niedokonanych, czyli takich, które opisują czynność trwającą, powtarzalną lub niezamkniętą jako całość. Poprawne będą więc formy: piszący, idący, malujący, pracujący, oglądający. Nie tworzy się zwykle imiesłowu czynnego od czasowników dokonanych, dlatego formy typu napiszący, przeczytający czy zbudujący nie są standardowymi formami współczesnej polszczyzny.

Imiesłów przymiotnikowy bierny – na kim lub na czym wykonano czynność?

Imiesłów przymiotnikowy bierny również odpowiada na pytania przymiotnika, ale wskazuje osobę, rzecz albo zjawisko, które podlega czynności lub jest jej rezultatem. Nie chodzi więc o wykonawcę, lecz o obiekt działania. Przykładowo: napisany list to list, który ktoś napisał, a zamknięte drzwi to drzwi, które ktoś zamknął.

Najczęstsze końcówki imiesłowów biernych to -ny, -ony, -ty. W zależności od czasownika i formy słownikowej mogą przyjmować różne warianty:

• czytać – czytany;
• napisać – napisany;
• malować – malowany;
• zrobić – zrobiony;
• zamknąć – zamknięty;
• usunąć – usunięty;
• ukryć – ukryty.

Imiesłów bierny tworzy się zwykle od czasowników przechodnich. Są to czasowniki, które mogą łączyć się z dopełnieniem w bierniku: czytać książkę, zbudować dom, napisać wiadomość, otworzyć okno. Jeżeli można powiedzieć, że ktoś wykonuje czynność „na czymś” lub „na kimś”, istnieje podstawa do utworzenia imiesłowu biernego.

Nie każdy czasownik opisujący czynność pozwala jednak na taką formę. Nie powiemy w zwykłym znaczeniu śpiewany chłopiec, ponieważ chłopiec zazwyczaj śpiewa sam, a nie jest „śpiewany” przez kogoś. Podobnie niepoprawne będzie połączenie przyjechany autobus. Autobus przyjechał, ale nie został przez kogoś „przyjechany”. Poprawnie można powiedzieć na przykład: przyprowadzony pies, przygotowany autobus albo autobus, który przyjechał.

Test kontrolny: czynny czy bierny?

Najważniejsze pytanie brzmi: czy określany rzeczownik wykonuje czynność, czy jej podlega? Odpowiedź pozwala rozróżnić imiesłów czynny i bierny nawet wtedy, gdy uczeń nie pamięta jeszcze wszystkich zasad tworzenia form.

Nie należy opierać rozpoznania wyłącznie na końcówce. Wyraz gotująca rzeczywiście wskazuje wykonawcę czynności, ale o jego rodzaju przesądza przede wszystkim sens połączenia gotująca mama. Z kolei gotowany obiad oznacza obiad poddawany gotowaniu. Forma językowa i znaczenie muszą zostać sprawdzone razem.

Krok 2. Utwórz imiesłów przymiotnikowy poprawnie i odmień go w zdaniu

Procedura tworzenia imiesłowu czynnego

Imiesłów przymiotnikowy czynny tworzy się zazwyczaj od formy 3. osoby liczby mnogiej czasu teraźniejszego. Trzeba najpierw ustalić tę formę, a następnie zastąpić końcówkę -ą końcówką -ący.

Procedura wygląda następująco:

1. Ustal bezokolicznik: czytać.
2. Utwórz 3. osobę liczby mnogiej czasu teraźniejszego: oni czytają.
3. Zastąp końcówkę -ą końcówką -ący: czytający.
4. Dopasuj rodzaj, liczbę i przypadek do rzeczownika: czytająca uczennica, czytające dziecko, czytający uczniowie.

Tak samo powstają formy: robią – robiący, idą – idący, oglądają – oglądający, mieszkają – mieszkający. Przy czasownikach z przekształceniami tematu słowotwórczego nie warto zgadywać na podstawie bezokolicznika. Punkt wyjścia stanowi zawsze poprawna forma osobowa: piszą – piszący, a nie błędne pisaący.

Imiesłów czynny zachowuje się jak przymiotnik, dlatego odmienia się przez rodzaje, liczby i przypadki. Na przykład: ^[4]

• czytający uczeń;
• czytającego ucznia;
• z czytającym uczniem;
• czytająca uczennica;
• czytające dziecko;
• czytający uczniowie.

Procedura tworzenia imiesłowu biernego

Przy imiesłowie przymiotnikowym biernym nie da się zastosować jednej reguły tak mechanicznej jak przy formie czynnej. Końcówka zależy od budowy czasownika, dlatego warto postępować według krótkiej procedury i zawsze sprawdzać, czy utworzona forma brzmi naturalnie.

1. Ustal czasownik, od którego chcesz utworzyć formę. Powinien to być przede wszystkim czasownik przechodni, np. drukować, wybrać, naprawić.
2. Sprawdź, czy czynność można wykonać na kimś albo na czymś. Można drukować dokument, wybrać kandydata, naprawić rower, więc formy bierne są możliwe.
3. Dobierz właściwy przyrostek. Najczęściej pojawiają się formy z zakończeniami -ny, -ony albo -ty.
4. Dopasuj imiesłów do rzeczownika. Trzeba uwzględnić rodzaj, liczbę i przypadek.

W praktyce spotkasz między innymi takie modele:

• drukować – drukowany;
• wybierać – wybierany;
• wybrać – wybrany;
• naprawić – naprawiony;
• zgubić – zgubiony;
• odkryć – odkryty;
• przesunąć – przesunięty;
• przyjąć – przyjęty.

Nie należy tworzyć form biernych wyłącznie przez automatyczne dopisanie końcówki. Czasowniki często zmieniają temat, dlatego poprawne są formy przyjęty, odkryty i przesunięty, a nie konstrukcje tworzone „na słuch” od całego bezokolicznika. W razie wątpliwości najbezpieczniej sprawdzić formę w słowniku ortograficznym lub słowniku języka polskiego.

Jak odmieniać imiesłów bierny?

Imiesłów bierny odmienia się tak jak przymiotnik. Musi zgadzać się z określanym rzeczownikiem w rodzaju, liczbie i przypadku. Nie wystarczy więc zapamiętać formy podstawowej, na przykład wybrany. W zdaniu może ona przyjąć inną końcówkę.

• wybrany zawodnik;
• wybrana zawodniczka;
• wybrane miejsce;
• wybrani zawodnicy;
• rozmawialiśmy z wybranym zawodnikiem;
• przyjrzeliśmy się wybranej trasie;
• nie znaleziono zgubionych kluczy.

Warto wykonać prosty test: zamień rzeczownik na inny rodzaj lub liczbę. Jeśli forma imiesłowu też musi się zmienić, masz do czynienia z wyrazem odmiennym.

Przykład:

• naprawiony komputer;
• naprawiona drukarka;
• naprawione urządzenie;
• naprawione komputery.

Checklista przed zapisaniem imiesłowu biernego

• Czy czasownik oznacza czynność wykonywaną na obiekcie?
• Czy połączenie znaczeniowo ma sens, np. zapakowana paczka, rozwiązane zadanie?
• Czy wybrałem poprawną formę słownikową, a nie przypadkowo utworzoną końcówkę?
• Czy imiesłów zgadza się z rzeczownikiem w rodzaju i liczbie?
• Czy w przypadku zależnym ma właściwą końcówkę, np. z zapakowaną paczką, a nie z zapakowany paczką?

Krok 3. Rozpoznaj imiesłów przysłówkowy: współczesny albo uprzedni

Imiesłów przysłówkowy nie opisuje rzeczownika, lecz dodatkową czynność związaną z orzeczeniem. Jest nieodmienny, dlatego nie dopasowuje swojej formy ani do rodzaju, ani do liczby, ani do przypadku. W tej grupie trzeba przede wszystkim ustalić kolejność zdarzeń: czy czynności dzieją się równocześnie, czy jedna z nich została wykonana wcześniej.

Imiesłów przysłówkowy współczesny: czynności trwają w tym samym czasie

Imiesłów przysłówkowy współczesny informuje o czynności odbywającej się równocześnie z czynnością wyrażoną przez orzeczenie. Najczęściej kończy się na -ąc. Odpowiada na pytania: co robiąc? oraz w jaki sposób?.

Spójrz na kolejność zdarzeń:

• Wracając ze szkoły, Lena rozmawiała przez telefon.
• Patrząc na mapę, turysta szukał właściwego szlaku.
• Siedząc przy biurku, Bartek rozwiązywał zadania.
• Idąc korytarzem, nauczyciel zauważył otwarte okno.

W każdym zdaniu obie czynności zachodzą w tym samym czasie: Lena wraca i rozmawia, turysta patrzy i szuka, Bartek siedzi i rozwiązuje. Nie oznacza to, że muszą trwać dokładnie tyle samo, lecz że jedna czynność stanowi tło lub okoliczność drugiej.

Imiesłów współczesny tworzy się zasadniczo od czasowników niedokonanych. Najczęściej wystarczy od formy 3. osoby liczby mnogiej czasu teraźniejszego odjąć końcówkę -ą i dodać -ąc:

• oglądają – oglądając;
• szukają – szukając;
• idą – idąc;
• stoją – stojąc;
• mówią – mówiąc.

Forma pozostaje taka sama niezależnie od tego, kto wykonuje czynność:

• Oglądając film, Kuba robił notatki.
• Oglądając film, Marta robiła notatki.
• Oglądając film, uczniowie robili notatki.

Zmienia się podmiot i forma orzeczenia, ale imiesłów oglądając nie ulega odmianie.

Imiesłów przysłówkowy uprzedni: najpierw jedna czynność, potem druga

Imiesłów przysłówkowy uprzedni wskazuje czynność zakończoną przed czynnością wyrażoną przez orzeczenie. Najczęściej ma końcówkę -wszy albo -łszy. Można przy nim zadać pytanie: co zrobiwszy?. ^[2]

Przykłady pokazują wyraźną kolejność:

• Spakowawszy plecak, Ola wyszła z domu.
• Przeczytawszy regulamin, uczestnicy podpisali formularze.
• Zamknąwszy okno, tata włączył ogrzewanie.
• Ukończywszy projekt, zespół przesłał go klientowi.

Najpierw Ola spakowała plecak, a dopiero później wyszła. Najpierw uczestnicy przeczytali regulamin, a potem podpisali formularze. Tę relację można często sprawdzić przez wstawienie wyrazu po:

• Po spakowaniu plecaka Ola wyszła z domu.
• Po przeczytaniu regulaminu uczestnicy podpisali formularze.

Imiesłów uprzedni tworzy się zwykle od czasowników dokonanych, ponieważ czynność musi zostać przedstawiona jako zakończona. Współcześnie formy takie jak przeczytawszy czy ukończywszy występują częściej w języku pisanym, oficjalnym lub literackim niż w codziennej rozmowie. W mowie potocznej naturalniej brzmią konstrukcje: Po przeczytaniu regulaminu… albo Kiedy ukończyli projekt….

Najważniejszy warunek: ten sam wykonawca obu czynności

Imiesłów przysłówkowy musi odnosić się do tego samego podmiotu co orzeczenie w zdaniu głównym. To najważniejsza zasada poprawnościowa przy używaniu form zakończonych na -ąc, -wszy i -łszy.

Poprawne zdanie:

Wychodząc z biblioteki, Julia spotkała koleżankę.

Julia wychodziła z biblioteki i Julia spotkała koleżankę. Wykonawca obu czynności jest ten sam.

Niepoprawne zdanie:

Idąc na przystanek, zaczął padać deszcz.

Zdanie sugeruje, że to deszcz szedł na przystanek, ponieważ gramatycznie imiesłów idąc powinien odnosić się do podmiotu zdania głównego, czyli do deszczu.

Można to poprawić na kilka sposobów:

• Kiedy szedłem na przystanek, zaczął padać deszcz.
• W drodze na przystanek zastał mnie deszcz.
• Idąc na przystanek, zauważyłem, że zaczyna padać deszcz.

Procedura rozpoznawania formy współczesnej i uprzedniej

1. Znajdź orzeczenie. Na przykład w zdaniu Przeczytawszy instrukcję, Igor uruchomił urządzenie orzeczeniem jest uruchomił.
2. Wskaż imiesłów. Jest nim forma przeczytawszy.
3. Sprawdź zakończenie. Końcówka -wszy wskazuje na imiesłów uprzedni, a końcówka -ąc zwykle na współczesny.
4. Ustal kolejność czynności. Igor najpierw przeczytał instrukcję, potem uruchomił urządzenie, więc czynność imiesłowowa jest wcześniejsza.
5. Sprawdź podmiot. To Igor przeczytał instrukcję i Igor uruchomił urządzenie, zatem konstrukcja jest poprawna.

Kryteria szybkiej oceny: równocześnie czy wcześniej?

Gdy końcówka formy nie wystarcza albo zdanie jest dłuższe, zastosuj test znaczenia. Nie skupiaj się wyłącznie na wyglądzie wyrazu, lecz odtwórz kolejność zdarzeń.

• Jeżeli da się powiedzieć podczas wykonywania tej czynności, zwykle chodzi o imiesłów współczesny.
• Jeżeli naturalne jest wyrażenie po wykonaniu tej czynności, najczęściej występuje imiesłów uprzedni.

Porównaj:

• Słuchając nagrania, uczennica zaznaczała najważniejsze informacje.
  Uczennica słuchała i zaznaczała jednocześnie.
• Wysłuchawszy nagrania, uczennica zaznaczyła najważniejsze informacje.
  Najpierw wysłuchała nagrania, później zaznaczyła informacje.

W pierwszym zdaniu czynność słuchania trwa w czasie zaznaczania. W drugim została zakończona przed rozpoczęciem kolejnej czynności.

Uwaga na formy zakończone na -łszy

Końcówka -łszy także tworzy imiesłów przysłówkowy uprzedni. Pojawia się zwłaszcza przy czasownikach, których forma czasu przeszłego w rodzaju męskim kończy się na -ł.

• usiąść – usiadłszy;
• zjeść – zjadłszy;
• wyjść – wyszedłszy;
• znaleźć – znalazłszy.

Przykład: Usiadłszy przy stole, dziadek otworzył gazetę. Najpierw dziadek usiadł, a potem otworzył gazetę. Także tutaj wykonawca obu czynności jest ten sam.

Interpunkcja: gdzie postawić przecinek?

Imiesłów przysłówkowy wraz z zależnymi od niego wyrazami tworzy zwykle imiesłowowy równoważnik zdania. Taki człon oddzielamy przecinkiem od pozostałej części wypowiedzi.

• Przechodząc przez ulicę, rozejrzyj się uważnie.
• Uczniowie, kończąc sprawdzian, oddawali kartki nauczycielowi.
• Pożegnawszy gości, gospodyni zamknęła drzwi.
• Gospodyni zamknęła drzwi, pożegnawszy gości.

Przecinek stawiamy niezależnie od tego, czy imiesłowowy równoważnik zdania znajduje się na początku, w środku czy na końcu zdania.

Checklista: zanim użyjesz imiesłowu przysłówkowego

• Czy forma kończy się na -ąc, -wszy lub -łszy?
• Czy nie opisuje rzeczownika, lecz dodatkową czynność przy orzeczeniu?
• Czy przy formie na -ąc obie czynności odbywają się równocześnie?
• Czy przy formie na -wszy lub -łszy czynność została wykonana wcześniej?
• Czy tę czynność wykonuje dokładnie ten sam podmiot co czynność wyrażoną orzeczeniem?
• Czy imiesłów jest nieodmienny, czyli nie zmieniono jego końcówki pod wpływem rodzaju lub liczby?
• Czy imiesłowowy równoważnik zdania został oddzielony przecinkiem?

Krótka praktyka: popraw albo wybierz właściwą formę

W każdym zdaniu wykonaj działania w tej kolejności: wskaż podmiot, ustal czas czynności, a następnie oceń poprawność konstrukcji.

1. Oglądając wystawę, przewodnik opowiadał o obrazach.

   Ocena: zdanie jest poprawne tylko wtedy, gdy to przewodnik oglądał wystawę i jednocześnie o niej opowiadał. Jeżeli wystawę oglądali uczestnicy, lepiej napisać: Gdy uczestnicy oglądali wystawę, przewodnik opowiadał o obrazach.

2. Umywszy ręce, dzieci usiadły do obiadu.

   Ocena: konstrukcja jest poprawna. Najpierw dzieci umyły ręce, potem usiadły do obiadu.

3. Jadąc rowerem, zepsuł się łańcuch.

   Ocena: zdanie jest błędne, ponieważ łańcuch nie jechał rowerem. Poprawnie: Jadąc rowerem, zauważyłem, że zepsuł się łańcuch albo Podczas jazdy rowerem zepsuł mi się łańcuch.

4. Wypełniając formularz, klient sprawdził dane kontaktowe.

   Ocena: zdanie może być poprawne, jeśli sprawdzanie danych odbywało się w trakcie wypełniania formularza. Jeżeli klient najpierw wypełnił formularz, a dopiero potem sprawdził dane, właściwsze będzie zdanie: Wypełniwszy formularz, klient sprawdził dane kontaktowe.

Najczęstsze błędy do wyeliminowania

• Błędny podmiot: Wracając ze sklepu, wypadły mi zakupy.
  Poprawnie: Wracając ze sklepu, upuściłem zakupy.
• Niewłaściwa kolejność czynności: Zamknąwszy drzwi, Ania zamykała okno.
  Jeżeli obie czynności trwały równocześnie, lepiej użyć formy: Zamykając drzwi, Ania zamykała okno.
• Odmienianie formy nieodmiennej: idąca do domu Kasia… nie jest odpowiednikiem konstrukcji idąc do domu, Kasia….
  Wyraz idąca to imiesłów przymiotnikowy czynny, który określa rzeczownik i się odmienia. Forma idąc jest imiesłowem przysłówkowym współczesnym.
• Brak przecinka: Przeczytawszy wiadomość Marek oddzwonił.
  Poprawnie: Przeczytawszy wiadomość, Marek oddzwonił.

Źródła

• [1] Zintegrowana Platforma Edukacyjna – Imiesłowy i ich rodzaje ↑
• [2] Poradnia Językowa Uniwersytetu Łódzkiego – imiesłowowy równoważnik zdania ↑
• [3] Wielki słownik języka polskiego PAN – imiesłów przymiotnikowy czynny ↑
• [4] polski.info – Czasowniki / Gramatyka – polski.info ↑